[ جلد اول ] به نام آنكه جان را فكرت آموخت پيشگفتار رسم است و نيكو رسمى كه در آغاز هر كتابى از مؤلف و تأليفات و شرح حال و حيات وى ياد مىشود و كتاب لفظا و معنا مورد بررسى قرار مىگيرد و محتوى و مدلول آن به خواننده عرضه مىگردد و من خود بارها در آغاز هريك از كتبى كه تصحيح و طبع كرده‌ام ، در مقدمه از مؤلف و تأليف وى ياد نموده‌ام . اما در مورد كتاب حاضر كارى دشوار پيش‌آمده . زيرا محمد حسن خان اعتماد السلطنه از رجال معروف عصر ناصرى است كه سالها روزنامه‌خوان شاه و وزير انطباعات بوده و در سفرهاى ناصر الدين شاه به فرنگ ملتزم ركاب بوده و اين كتاب او به نام مرآة البلدان هم از امهات كتب مربوط به عصر قاجارى است و هركس كه كمترين علاقه‌اى به مطالعهء چنين كتبى داشته باشد ، به تحقيق و يقين مرآة البلدان را مىشناسد . از آن گذشته اعتماد السلطنه كتابهاى فراوان دارد و شمار كتابهاى وى را تا 37 نوشته‌اند و در دو سه سال اخير كه شور و شوقى در جامعهء ما براى مطالعه و كتاب خواندن پديد آمده و مردم به خواندن كتب تاريخى رغبت فراوان مبذول مىدارند چندين كتاب از اعتماد السلطنه ، چون المآثر و الاثار و مطلع الشمس و خاطرات و خلسه و صدر التواريخ و غيره خواه به صورت چاپ مجدد ( افست ) خواه به صورت حروف‌چينى چاپ شده و در صدر هريك از اين آثار ، در چاپهاى اخير ، مقدمه‌اى مختصر يا مفصل آمده است و ديگر چيزى نمانده كه دربارهء وى گفته آيد بلكه هرچه درين مورد بر قلم رود تكرار مكررات است . سخن هرچه گوئى همه گفته‌اند . چنين است دشوارى كار . اما با اين همه ، به رسم مألوف ، من در اين‌جا يادى از اعتماد السلطنه مىكنم نه از آن جهت كه وى را به خوانندگان بشناسانم ،